• Visualisatie vanuit Biotope (c) BOGDAN & VAN BROECK, NEY & Partners, LAND landschapsarchitecten en VK Engineering
  • Visualisatie vanuit Wijgaard (c) BOGDAN & VAN BROECK, NEY & Partners, LAND landschapsarchitecten en VK Engineering
  • Visualisatie vanuit Bijgaardepark (c) BOGDAN & VAN BROECK, NEY & Partners, LAND landschapsarchitecten en VK Engineering
  • De Malmarfabriek in 2011 voor de tijdelijke invulling, foto (c) sogent
  • Het interieur van de oude Malmarfabriek in 2007, foto (c) Claerhout
  • De oude Malmarfabriek in 2007, foto (c) Claerhout
  • De oude Malmarfabriek in 2007, foto (c) Claerhout

Cohousing Bijgaardehof

Cohousing Bijgaardehof is het grootste collectieve woonproject van Vlaanderen: 59 gezinnen en een wijkgezondheidscentrum bouwen aan hun nieuwe stek vlakbij station Dampoort. 

De Malmarsite

De voormalige industriële Malmarsite is gelegen in Sint-Amandsberg, tussen de Nijverheidsstraat, de Forelstraat, de spoorweg Gent-Antwerpen en het koopcentrum aan de Dendermondsesteenweg.

Grenzend aan het Bijgaardepark, ligt een fabrieksgebouw dat vroeger deel uitmaakte van het familiebedrijf Malmar, dat werd opgericht in 1947. Het bedrijf spitste zich toe op metaalverwerking, in het bijzonder op het vervaardigen van (half)afgewerkte metalen onderdelen en producten met de focus op de automotive sector. Sinds Malmar in 1997 verhuisde naar de Gentse Kanaalzone, lag de site er verlaten bij, wachtend op een nieuwe functie.

De oude Malmarfabriek wordt nu herbestemd tot het cohousingproject ‘Bijgaardehof’. De naam van de site, het Bijgaardehof, verwijst niet langer naar de aanwezigheid van de Malmarfabriek, maar wel naar de bijentuin die in de 13de eeuw toebehoorde aan de vlakbij gelegen Sint-Baafsabdij.

Transformatie voor de buurt

De voorbije jaren kreeg de oude Malmarsite, door zowel sogent als Stad Gent, al een serieuze heropleving. Met het Bijgaardepark kreeg de buurt er een gevarieerd en avontuurlijk park bij van 2,5 ha, bewoners konden hun tuin uitbreiden, nieuwe bewoners bebouwden een woonkavel en het voormalige stationsgebouw langs de Forelstraat werd tot kinderdagverblijf omgetoverd. Deze projecten maken deel uit van het stadsvernieuwingsproject 'En Route'.

Plaats voor meer wonen en groen

De oude Malmarfabriek ligt ingesloten op een ietwat grillig perceel, waardoor het zich minder leent voor een klassieke verkaveling met privétuinen. Het is wel geschikt voor compacte woonvolumes rondom een gedeelde tuin. Na eerdere geslaagde cohousingprojecten bleef sogent ook vragen krijgen naar geschikte locaties voor gemeenschappelijk wonen. Dit alles gaf de doorslag om hier volledig in te zetten op een gemeenschappelijke woonvorm, gecombineerd met een functie gericht op de buurt.

Het noordelijke deel van de oude fabriek wordt omgebouwd tot een collectief woonproject: het Bijgaardehof. De totale oppervlakte van de fabriek, voorbehouden voor de woonontwikkeling, bedraagt 5.000m². Het deel van het gebouw dat aansluit op het Bijgaardepark maakt plaats voor een uitbreiding van dat park, goed voor zo'n 2.000m².

Cohousers gezocht en gevonden

In 2015 lanceerde sogent een zoektocht naar geïnteresseerde bewoners en organisaties die graag aan het project wilden meewerken. Meer dan 70 gezinnen of personen en enkele buurtfuncties stelden zich kandidaat voor een plekje op de site. Sogent selecteerde de kandidaten op basis van hun visie voor de site en de meerwaarde voor de buurt. Cohousinggroep ‘De Spore’, cohousing ‘Wijgaard’, woongroep ‘Biotope’ en het wijkgezondheidscentrum Kappellenberg hadden het beste voorstel.

Cohousen, dat is intensief samenwerken

Voor de aanpak van dit uitzonderlijke project koos sogent resoluut voor een participatief traject. De geselecteerde kandidaten werkten onder begeleiding van het stadsontwikkelingsbedrijf en een externe coördinator (Trizone in samenwerking met Space-Lab) het masterplan en een omgevingsvergunningsaanvraag voor de site ruimtelijk uit. Op die manier ontwierpen de toekomstige bewoners en gebruikers mee hun eigen plek in de stad.

Er werden meer dan vijftig vergaderingen georganiseerd waarin de groepen mee beslisten over gedeelde ruimten, gezamenlijk parkeren, het te halen energieniveau, enz. Een intensieve periode, maar met een eindresultaat waar iedereen vol trots achter staat.

In samenspraak met het ontwerpteam

Voor de opmaak van het masterplan en de omgevingsvergunningsaanvraag stelde sogent in 2016 het ontwerpteam BOGDAN & VAN BROECK, NEY & Partners, LAND landschapsarchitecten en VK Engineering aan.

Het ontwerp van de nieuwe woonontwikkeling vertrekt vanuit het behoud van het industrieel-historische karakter van de voormalige fabriek. De bestaande bakstenen buitenmuren blijven behouden als herinnering aan het industriële verleden. Binnenin wordt er een unieke woon- en werkplek gecreëerd rond een centrale binnentuin die ook enkele bestaande vakwerken en sheddaken incorporeert.

Rond de centrale binnentuin worden drie nieuwe gebouwen ingepast. In het westelijke gedeelte komen de 25 gezinnen van cohousinggroep Wijgaard, bovenop de gezamenlijke parking en het wijkgezondheidscentrum Kapellenberg. Het zuidelijke volume is voorbehouden voor de vijftien gezinnen van cohousinggroep De Spore. In het oosten wonen binnenkort de negentien gezinnen van cohousinggroep Biotope.

De collectiviteit, eigen aan cohousingprojecten, manifesteert zich hier in verschillende lagen. Naast de eigen woning, heeft ieder gezin toegang tot een collectieve binnen- en buitenruimte binnen de eigen groep. Bovendien zijn er ook ruimtes die gedeeld worden over de groepen heen, zoals de parking, een gemeenschappelijke polyvalente ruimte en de verschillende tuinen tussen de gebouwen en bestaande fabrieksmuren in. De natuur verbindt de oude en de nieuwe elementen en verankert het project in diens directe groene omgeving.

Elke cohousinggroep is verschillend en heeft zijn eigen aandachtspunten. Bij cohousinggroep Wijgaard zijn er niet enkel gemeenschappelijke ruimtes om samen te koken en te eten, maar ook een gedeelde boekenkast waar vergeten lectuur nieuwe lezers vindt, een dakterras met uitzicht en ook een coworkingruimte. Groep Wijgaard wil op die manier een plek creëren waar het fijn is om wonen en werken te combineren. Cohousinggroep BioTope is een groep die verschillende generaties bevat, waarin zowel alleenstaanden als gezinnen met kinderen een thuis vinden. Vanuit hun ecologische visie over wonen en leven in de stad, zetten zij in op milieubewust bouwen, consuminderen, delen, auto-arm leven en een dakmoestuin. Daarnaast wordt minstens een van hun woonunits via verhuur opengesteld voor erkende vluchtelingen. Cohousinggroep De Spore tot slot is niet aan zijn proefstuk toe. Zij dienden reeds een kandidatuur in voor een ander cohousingproject in Sint-Amandsberg in de Jean Béthunestraat. Zij moesten toen nipt het onderspit delven, maar vonden in het project Bijgaardehof een volwaardig alternatief om hun gemeenschappelijke droom te realiseren: een prachtig cohousingproject in het groen, dichtbij de stad.

Duurzaamheid

In Bijgaardehof wordt ook de energievoorziening collectief én hernieuwbaar. Reeds van bij het begin van het project sprong de Stad Gent mee op de kar om samen met het ontwerpteam, de bewoners en toekomstige gebruikers een collectief energieconcept uit te werken. Een eerste subsidie van de Stad Gent ten bedrage van 7.500 euro liet toe om een energiestudie uit te voeren naar een mogelijke optimalisatie tussen combinaties van gebouwschilmaatregelen, ventilatie- en energietechnieken. Daaruit bleek dat collectieve grondboringen, gecombineerd met een warmtepomp per groep, een ventilatiesysteem D en laagenergie- of passiefbouw als de meest optimale combinatie uit de bus kwam.

De Stad Gent geeft de cohousers nu nog een extra duw in de rug met een bedrag van 100.000 euro als ze investeren in een collectief BEO-veld of in hybride zonnepanelen. Een collectief BEO-veld is alleszins al voorzien in de bouwaanvraag. Een BEO-veld staat voor Boorgaten Energie Opslag. Het systeem gebruikt de warmte uit de grond om de gebouwen te verwarmen en te koelen. Het BEO-veld in het cohousingproject Bijgaardehof zal bestaan uit 45 boringen van maar liefst 148 meter diep.

Alle woningen op de site zijn BEN-woningen, bijna energieneutraal dus. Daarnaast is er door de bewoners bewust gekozen om geen gas te voorzien op de site en het regenwater maximaal te hergebruiken. De bewoners hebben zich ook geëngageerd om een minimaal aantal wagens te gebruiken en te investeren in enkele deelwagens. Dat alles kadert binnen een duurzaam en sociaal geëngageerde manier van wonen, gericht op de toekomst.

Naast de steun van de Stad Gent en sogent kon het project ook rekenen op financiële steun van de Provincie Oost-Vlaanderen tijdens de opmaak van het masterplan.

En verder

Ondertussen is het bouwproject uit de startblokken. De werken zullen vermoedelijk twee jaar duren. De bewoners hopen om in 2022 hun intrek te nemen in het gerealiseerde Bijgaardehof.

Uitbreiding Bijgaardepark

Samen met de buurt kijken de toekomstige bewoners ook reikhalzend uit naar de uitbreiding van het aangrenzende Bijgaardepark. Het definitieve ontwerp voor het park is immers klaar. Een deel van de oude fabriek wordt gebruikt om het bestaande Bijgaardepark uit te breiden. Daarbij wordt het industriële karakter van de plek bewaard: de muren en originele spantstructuur blijven (deels) behouden en dienen als basis voor klimplanten. Tussen de muren komt een varentuin waar men in de luwte van de stad kan genieten van het groen. Ook het moestuinenproject van vzw De Bijgaard krijgt een definitieve plek op de site en zal op termijn een meer publiek karakter krijgen. Momenteel zoekt sogent een aannemer om deze werken uit te voeren.

En wat met de vleermuizen?

Na jaren leegstand vestigden zich in de Malmarfabriek ook andere bewoners: in de kelder huist momenteel een kolonie vleermuizen. Deze nuttige diertjes zijn erg zeldzaam en daarom Europees beschermd. Om te verzekeren dat de vleermuizen ook tijdens en na de bouw van het cohousingproject en de aanleg van het park hun weg vinden naar de kelders, werd ook een ecoloog bij het dossier betrokken. In het parkontwerp werden tal van kleine ingrepen opgenomen om het de vleermuizen naar hun zin te maken: windluwe plekjes, een natte kelder en aangepaste planten. Ook de timing van de aanleg wordt bepaald door de vleermuizen: de grotere infrastructuurwerken zullen pas uitgevoerd worden als ze, na een deugddoende winterslaap, in het voorjaar uitgevlogen zijn.

Architect
BOGDAN & VAN BROECK - VK Engineering - LAND landschapsarchitecten en Ney & Partners
Samenwerking
Stad Gent - Provincie Oost-Vlaanderen
Adres
Bijgaardepark
9000 Gent
België
Status
In voorbereiding
Ligging
Nieuws
Grootste cohousingproject van Vlaanderen haalt energie 148 meter diepLees meer
Cohousers Bijgaardehof dienen bouwaanvraag inLees meer
Erfgoed en stadsvernieuwing gaan hand in hand op Open Monumentendag 2017Lees meer